فهرست

تحلیل اسطوره آدم و حوا

در نقد ادبی, هنر و اندیشهبرچسب‌ها , Publish Date مرتضی مهراد
تحلیل اسطوره آدم و حوا

ابتدا این قطعه از کتاب خاطرات کتابی، تالیف آقای احمد اخوت را با هم بخوانیم:

«خداوند خدا آدم را امر فرموده گفت از همه‌ی درختان باغ بی‌ممانعت بخور اما از درخت معرفتِ نیک و بد زنهار نخوری زیرا روزی که از آن خوردی هرآینه خواهی مرد.» حوا به اغواگری مار از آن درخت می‌خورَد و خداوند زن و شوهر را از بهشت بیرون می‌کند. خدا به آدم می‌گوید: «چون که سخن زوجه‌ات را شنیدی و از آن درخت خوردی که امر فرموده گفتم از آن نخوری پس به سبب تو زمین ملعون شد و تمام ایام عمرت از آن با رنج خواهی خورد. خار و خس نیز برایت خواهد رویانید و سبزه‌های صحرا خواهی خورد. و به عرق پیشانی‌ات نان خواهی خورد تا حینی که به خاک راجع گردی که از آن گرفته شدی زیرا که تو خاک هستی و به خاک خواهی برگشت.» خاکستر به خاکستر، خاک به خاک.

مدتی است که این زن و مرد آغازین بدجوری حواس مرا به خودشان جلب کرده‌اند.

وقتی این قطعه را خواندم، سوالات انبوهی ذهنم را پر کردند.

  • چرا حوا سیب را خورد، آدم نه؟
  • چرا زمین به سبب تبعیت آدم از زنش ملعون شد؟
  • چرا وقتی خود حوا سیب را خورد، خدواند زمین را معلون نکرد؟
  • چرا مار حوا را فریب داد؟ چرا آدم را نه؟
  • درختِ معرفتِ نیک و بد چیست؟
  • چرا زن نباید ازش می‌خورد؟
  • زن چه چیزی را فهمید که نباید؟
  • چرا زن نباید نیک و بد را درک می‌کند؟
  • چرا درک نیک و بد توسط زن، زمین و زمان را معلون کرد؟
  • زن چه چیزی را فهمید مگر؟
  • آیا زن هبوط و سقوط و جهنم مرد است؟
  • آیا زن فهمیده؟ چه چیزی را؟

تفسیر و معنی اسطوره

سوالم اصلی‌ام اما این است که:

اجداد ما با ساختن این حکایت اساطیری، قصد داشتند چه چیزی به ما بگویند؟

به نظر می‌رسد یکی از برجسته‌ترین کاربردها و حکمت‌هایی که داستان آدم و حوا قصد دارد به آدم برساند، خردمندن کردن انسان در شناخت زن است؛ ساده‌ی سخن این‌که داستان آدم و حوا چیزی شبیه یک متن توصیفی و تعلیمی و دستورالعملی است برای بشریت درباره‌ی زن و مرد.

این داستان گویی ذات ازلی ابدی زن و مرد را توصیف می‌کند.

دوست دارم این در جستار، در مورد زن حرف بزنم. در مورد نگاهی که آدم‌ها به طور کلی به زن داشته‌اند و نتیجه‌اش شده این اسطوره. این آدم‌ها که می‌گویم صرفا مردها نیستند. اسطوره‌ها را یک نفر ننوشته. چکیده‌ی تجربه‌ی زیسته‌ی کل بشریت است که در این شکل و فرم نمود یافته.

بشریت زن را چطور چیزی می‌بیند؟

قصد دارم با نگاه و استناد به اسطوره‌ی آدم و حوا به این سوال پاسخ بدهم.

به نظر می‌رسد که بشریت را زن را همزمان به شکل پارادوکسیکالی هم بهشتی آسمانی می‌بیند و جهنمی بس سخت و سیاه.

زن چیست؟ بهشت است یا جهنم؟

زن برای خودش، زمین و مرد محل زایش است. گویی اصلا جهان زاییده‌ی زن است. و نه فقط زایش، بلکه پرورش و ضامن بقا و لذت. من به عنوان یک مرد زن‌ها را موجوداتی جذاب می‌بینم. جذاب در بسیاری امور. در این سطح نمی‌توانم جسم و روح و هر چیز دیگرِ زن را از جهت لذتی که به مرد می‌دهد، تفکیک کنم. لذت آمیزش بیشتر است یا ‌صحبتی‌ای شیرین و گرم در بر سیمین تنی زیبا؟ در این سطح، آدم تنها چیزی که متوجه می‌شود لذت است. اما… اما! این بهشت، فقط بهشت نیست. دیوار به دیوار جهنم است. گاهی زن، خود جهنم است.

این جهنم همان چیزی است که اسطوره‌ی آفرینش رویش تاکید زیادی می‌کند. این اسطوره صراحتا می‌گوید که زن آنی بود که زندگی مرد را به جهنم تبدیل کرد. زنْ هبوط مرد است، سقوط مرد، زمینی شدن، خاکی شدن، زخمی شدن، خوار شدن، رنجور شدن، داغ دیدن. زن داغ‌زن مرد است. زن معشوقی زهرآگین، زن رنج مقدس مرد است.

اما این تمام ماجرا نیست. هم‌زیستی اعجازانگیز بهشت و جهنم در زن و رابطه‌اش و تاثیر و تاثرش با مرد، پدیده‌ی پیچیده‌ای است که قصد دارم درباره‌اش امروز حرف بزنم.

نخستین گناه یا فضیلت

در نگاه سنتی، این داستان منبع یکی از ریشه‌دارترین تصورات زن‌ستیزانه بوده: زن آغازگر گناه است و مرد را هم به سقوط می‌کشاند. همین برداشت قرن‌ها ابزار فرهنگی و الهیاتی برای پایین‌تر نشان‌دادن زن شد.

اما می‌شود جور دیگری هم خواندش. می‌شود گفت حرکت حوا نه «گناه نخستین»، بلکه «شجاعت نخستین» بوده. او کسی است که حاضر نشد در بهشتی بماند که هیچ انتخابی در آن وجود ندارد. بهشت، در روایت سنتی، جای امن و بی‌دردسر است، اما آدم و حوا در آن مثل کودکانی نگه‌داشته می‌شوند که آزادی واقعی ندارند. حوا اولین کسی است که می‌گوید: دانستن، تجربه‌کردن و انتخاب‌کردن—حتی اگر آسیبش نابودگر باشد—ارزشش بیشتر است از ماندن در وضعیت آماده و بی‌مسئولیت.

این‌طور که نگاه کنیم، خروج از بهشت دیگر سقوط نیست، شروع تاریخ انسان است. با خوردن میوه، آدم و حوا از موجودات بی‌خبر به انسان‌هایی آگاه و آزاد تبدیل می‌شوند. درد، زحمت و مرگ وارد زندگی می‌شود، اما همین‌ها زمینه‌ی فرهنگ، تمدن و اخلاق را می‌سازد.

خیلی‌ها همین خط را ادامه داده‌اند. فیلسوف‌های فمینیست گفته‌اند: اگر درست بخوانیم، حوا اولین سوژه‌ی آزاد تاریخ است. سیمون دوبووار او را قهرمان انتخاب می‌داند. بعضی الهیات فمینیستی هم خوردن میوه را نه «گناه» بلکه «فضیلت» معرفی می‌کنند. یعنی زن، با جسارتش، تاریخ را آغاز می‌کند.

بهترین نسخه‌ی بشر

به این ترتیب، داستان آدم و حوا فقط یک روایت اخلاقی ساده نیست؛ بلکه می‌شود آن را نقطه‌ای دید که زن، با انتخابی سرنوشت‌ساز، آزادی و آگاهی را وارد جهان می‌کند—حتی به قیمت بهشت.

در واقع، زن والاترین چیزی است که طبیعت توانسته بیافریند؛ جایی که زیبایی، زایش و تعالی در او به اوج می‌رسد. نه به این معنا که همه‌ی زنان چنین‌اند ـ آدم‌ها اغلب کوچک و مزخرف‌اند، چه زن، چه مرد ـ مراد ما اینجا زن در معنای مفهومی و انتزاعی‌اش است، نه مجموعه‌ی ویژگی‌های متناقض در یک نفر. زن و ویژگی‌های زنانه، به‌مثابه‌ی ایده، همان نیروی آغازگر و زاینده‌ای است که هستی را به حرکت انداخته است. هستی با این جنس از بشر شروع شده، و حتی ممکن است با زن هم تمام شود.

مرد چیست؟

مردان را، در چارچوب این اسطوره، می‌توان خدایانی قلمداد که به واسطه‌ی قدرت جسمانی در محافظت، نبرد و تامین خوراک، این شانس را داشته‌اند که از منظر اجتماعی، در مرتبه‌ای بالاتر بنشینند. اساسا، نافرمانی زن در چنین بافتاری معنی می‌یابد و نشان می‌دهد که این خصلت‌های مردانه لزوما به معنای برتری ذاتی یا خدا بودگی مردان نیست، بلکه تنها مجموعه‌ای از ویژگی‌ها است. زنان، شاید قدرت مردانه نداشته باشند، اما ویژگی‌های خاص آنها، آن چیزی است که اساسا زیستن را ممکن است کرده و او نه جهنم و سبب هبوط، بلکه خود زندگی است، درست مثل مرد.

جستارهای پیشنهادی:

وبینار رایگان نقد فیلم

وبینار رایگان نقد فیلم مرتضی مهراد

وبینار رایگان نقد فیلم

🎬 از کجا بدونیم فیلم هر هفته چیه؟

شنبه‌ی هر هفته، توی کانال تلگرام:

  • 🎥 اسم فیلم هفته رو اعلام می‌کنم.
  • ⏳ تا پنج‌شنبه فرصت داری تماشا کنی.
  • 🍉 پنج‌شنبه‌ها ساعت 18، توی گوگل میت، دور هم جمع می‌شیم و درباره فیلم حرف می‌زنیم.
  • 📥 لینک دانلود رایگان فیلم رو هم همون‌جا می‌ذارم.

📲 برای در جریان بودن و دسترسی به لینک گوگل میت، تلگرام بهترین گزینه‌س:

👉 عضویت در کانال تلگرام

اطلاعات بیشتر درباره وبینار نقد فیلم

نقد فیلم‌های کلاسیک:

نقد سریال:

نقد فیلم‌های روز:

نویسنده

گشت و گذار در پست‌ها

روز 6ام از 730 روز

رهایی از توقع بی‌جا

پست‌های مرتبط:

درد فرار از رنج

پنج گام تا زندگی بهتر با ارزش‌ های فردی

چون نخواهی، رنج نماند

دیدگاه خود را بنویسید:

آدرس ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد.